Zastanawialiście się kiedyś jak narodziła się fantastyka, ten cudowny gatunek który zmienił kulturę, wzbogacił nasz język i na stałe wpisał się w świat literatury, filmu oraz gier? Dziś trudno sobie wyobrazić popkulturę bez smoków, elfów, magii, bohaterów czy złoczyńców. W tym artykule opowiem wam o początkach fantastyki, o pierwszych książkach fantasy na świecie i w Polsce, o autorach którzy zapoczątkowali rozwój gatunku dla następnych pokoleń, i także o tym, jak przez te wszystkie lata postrzegano ten gatunek i dlaczego.
A to wszystko stworzyło fundamenty pod te wszystkie wspaniałe dzieła które powstały w naszych czasach m.in. Wiedźmin, Władca Pierścieni czy cykle autorstwa Brandona Sandersona.
Spis treści
Korzenie Fantasy
Choć wielu czytelników kojarzy początki prawdziwej fantasy z Tolkienem, ze światem, który stworzył, czy językami, które opracował, tak naprawdę jednak korzenie gatunku sięgają znacznie głębiej. Zanim zaczęły powstawać pierwsze powieści fantasy, istniały historie o bogach, wielkich potworach czy bohaterach. Te wszystkie opowieści możemy odnaleźć w wielu mitologiach – greckiej, nordyckiej, celtyckiej czy słowiańskiej, chociaż o tej ostatniej w ostatnich latach jest coraz głośniej.
W mitach narodziły się wszystkie te postacie i potwory, które znamy do dziś. Cyklopy, syreny, olbrzymy czy smoki od wieków pobudzały ludzką wyobraźnię. Mitów było wiele, podobnie jak historii, które znamy do dziś. Między innymi opowieści o Heraklesie i Odyseuszu, jak również epicki poemat heroiczny Beowulf, którego autor pozostaje nieznany.
Możemy również mówić o dużym wpływie na gatunek legend arturiańskich – zbioru opowieści związanych z legendarnym królem Arturem i Rycerzami Okrągłego Stołu.
Przez następne wieki powstawało wiele nowych legend, i baśni. Dopiero w XIX wieku zaczęły pojawiać się pierwsze powieści, które można uznać za narodziny nowoczesnej fantasy.
- 1858 > Phantastes
- 1894 > The Wood Beyond the World
- 1896 >The Well at the World’s End
- 1924 > The King of Elfland’s Daughter
- 1937 > Hobbit
- 1954 > Władca Pierścieni
- 1982 >Twierdza Trzech Studni
- 1983 > Mag
- 1986 > Wiedźmin
Postrzeganie fantastyki
Dzisiaj fantasy jest bardzo popularnym gatunkiem literackim, ale nie zawsze tak było. Przez wiele lat uznawano ten gatunek za zwykłą rozrywkę, pozbawioną głębi. Twierdzono, że jest to literatura skierowana głównie do dzieci i młodzieży.
Dopiero w drugiej połowie XX wieku zaczęto postrzegać fantasy jako coś więcej niż tylko wymyślone stwory, światy czy historie. Dostrzeżono, że porusza ona ważne tematy, takie jak dobro i zło, przyjaźń, poświęcenie, wojna czy władza.
Obecnie fantasy jest jednym z najpopularniejszych gatunków na świecie i rozwinęła się do ogromnych rozmiarów. Filmy inspirowane fantastyką osiągają miliardowe przychody, a książki tego gatunku są czytane przez miliony ludzi na całym świecie. To, co kiedyś było uznawane za zwykłą rozrywkę, dziś stanowi ważną część współczesnej kultury.
Pierwsze książki fantasy na świecie
Zastanawialiście się kiedyś, jak to się stało, że fantasy jest teraz takie bogate w światy? Kto zaczął to wszystko? Bo wszystko ma swoje początki, prawda?
Za pierwszą nowoczesną książkę fantasy uznaje się Phantastes George’a MacDonalda z 1858 roku.
Opowiada ona o młodym mężczyźnie imieniem Anodos, który w dniu swoich 21. urodzin trafia do Krainy Wróżek. Książka dała ogromny impuls następnym twórcom i wywarła wpływ na rozwój gatunku.
Następnym autorem jest William Morris, który stworzył jedną z pierwszych powieści, w której zbudował cały świat fantasy. Mówimy tutaj o The Wood Beyond the World z 1894 roku. Uważa się go za jednego z najważniejszych pionierów nowoczesnej fantasy.
Fabuła skupia się wokół losów Goldena Waltera (Złotego Waltera), młodego kupca, który ucieka od nieszczęśliwego małżeństwa i monotonnego życia w rodzinnym mieście. Wyrusza w morską podróż, która prowadzi go do tajemniczego, magicznego świata. Tam wikła się w intrygi z udziałem pięknej niewolnicy, potężnej czarodziejki oraz złowrogiego karła.
Następną powieścią Williama Morrisa było The Well at the Worlds End z 1896 roku.
Jest to powieść opowiadająca o wyprawie bohatera w poszukiwaniu legendarnego źródła. Zawiera wiele elementów, które później stały się standardem gatunku fantasy. Były to między innymi magia, rycerstwo czy niezwykłe krainy.
Następnym twórcą jest Lord Dunsany, który napisał The King of Elfland’s Daughter w 1924 roku. Mówi się, że jego twórczość miała wpływ na J.R.R. Tolkiena, Neila Gaimana czy Ursulę K. Le Guin.
Książka opowiada o mieszkańcach zwykłej wioski Erl, którzy pragną, by rządził nimi magiczny władca. Lord wysyła więc swojego syna, Alverica, do Krainy Elfów. Powieść wyróżnia się niezwykle baśniowym klimatem i magicznym światem.
Został nam J.R.R. Tolkien, twórca wspaniałych książek, niesamowitego mitycznego świata Śródziemia oraz wielu języków stworzonych na potrzeby swojego uniwersum. Wielu uważa, że to właśnie on był ojcem współczesnej fantasy. Choć nie był pierwszym autorem tego gatunku, to właśnie on sprawił, że fantasy zdobyła tak ogromną popularność na całym świecie.
Hobbit, czyli tam i z powrotem – wydany w 1937 roku
Władca Pierścieni – trylogia wydawana w latach 1954-1955
- Drużyna Pierścienia – 1954 rok
- Dwie wieże – 1954 rok
- Powrót króla – 1955 rok
Największą sławę przyniósł mu Władca Pierscieni, jego rozbudowane światy czy historie, miały ogromny wpływ na rozwój współczesnej fantasy.
Pierwsze książki fantasy w Polsce
Trudno jednoznacznie wskazać pierwszą polską książkę fantasy.
Jeżeli mówimy o pierwszych polskich utworach, które miały elementy fantasy, to możemy uznać takie dzieła jak:
- Rękopis znaleziony w Saragossie, pisany na przełomie lat 1804-1815 przez Jana Potockiego.
- Ballady i romanse, napisane w 1822 roku przez Adama Mickiewicza.
Ale gdy mówimy o pierwszej fantasy, takiej jaką znamy dzisiaj, możemy uznać, iż jednym z pierwszych takich dzieł była Twierdza Trzech Studni, którą po raz pierwszy opublikowano w 1982 roku na łamach tygodnika Odgłosy. Jej autorem był Jarosław Grzędowicz.
Jednym z pionierów nowoczesnej polskiej fantasy był również Feliks W. Kres. Swój debiut zaliczył w 1983 roku opowiadaniem Mag, które ukazało się na łamach magazynu Fantastyka. Kilka lat później stworzył świat Szereru i rozpoczął kultowy cykl Księga Całości. Pierwszą powieścią osadzoną w tym uniwersum była Północna granica.
Prawdziwy rozkwit polskiej fantasy nastąpił jednak dopiero w latach 80. i 90. XX wieku, gdy na scenie pojawili się tacy twórcy jak Feliks W. Kres, a następnie Andrzej Sapkowski ze swoim Wiedźminem.
I tu właśnie powiemy o panu Andrzeju Sapkowskim, który zadebiutował w 1986 roku opowiadaniem Wiedźmin, które napisał na konkurs organizowany przez magazyn Fantastyka. Autor zajął w nim 3. miejsce, jednak samo opowiadanie zyskało ogromną popularność.
Sukces Wiedźmina spowodował, że pan Andrzej Sapkowski postanowił dalej rozwijać historię Geralta z Rivii w kolejnych opowiadaniach.
W 1992 roku pojawił się zbiór opowiadań pod tytułem Miecz Przeznaczenia, a w 1993 roku Ostatnie Życzenie. Później zaczęły powstawać już pierwsze sagi o Wiedźminie, a pierwszą z nich była Krew Elfów z 1994 roku.
Uniwersum rozrosło się do potężnych rozmiarów. Powstają kolejne książki, gry i seriale, które podbijają światowe rynki.
Podsumowanie
Jak widać, fantasy nie zaczęła się od Tolkiena. Jej korzenie sięgają starożytnych mitów, legend i baśni, które przez wieki inspirowały kolejnych twórców. To autorzy tacy jak George MacDonald, William Morris czy Lord Dunsany stworzyli fundamenty gatunku, który później rozwinął J.R.R. Tolkien.
Również Polska ma tutaj swoje miejsce. Od Rękopisu znalezionego w Saragossie i Ballad i romansów, przez Twierdzę Trzech Studni, aż po twórczość Feliksa W. Kresa i Andrzeja Sapkowskiego. Każde z tych dzieł miało swój wkład w rozwój gatunku.
Dziś fantasy jest jednym z najpopularniejszych gatunków literackich na świecie. Książki, filmy, seriale i gry inspirowane fantastyką docierają do milionów odbiorców, a wszystko zaczęło się od opowiadanych opowieści, setki czy tysiące lat temu.
Zapraszam was do kalendarza premier!
Jak i na facebooka!
Jeśli spodobał Ci się ten artykuł, przeczytaj również:
„Adaptacje książek w grach AAA – dlaczego jest ich tak mało?”
„Adaptacje książek fantasy i sci-fi, które zobaczymy w 2026 roku”
